W internecie spędzamy coraz więcej czasu. Codziennie przeglądamy nawet setki wiadomości, postów czy filmików. Jedne nas bawią, inne szokują, a niektóre potrafią wywołać złość. Z raportu NASK z 2025 roku wynika, że polska młodzież spędza w internecie średnio 4 godziny i 59 minut dziennie w dni powszednie, a 5 godzin i 16 minut w weekendy. Dla zdecydowanej większości nastolatków (93%) podstawowym narzędziem korzystania z sieci jest smartfon. W natłoku informacji nietrudno natknąć się na fake newsy – fałszywe lub zmanipulowane treści, które często wyglądają wiarygodnie. Jak je rozpoznać i zweryfikować informacje, zanim podamy je dalej? To prostsze, niż mogłoby się nam wydawać.
Dlaczego fake newsy wyglądają wiarygodnie
Słysząc wyrażenie „fake news”, wyobrażamy sobie zapewne tekst pełen błędów – nic bardziej mylnego. Współczesne fake newsy często są przygotowane w niezwykle profesjonalny sposób, przez co odbiorca może mieć problem z ich odróżnieniem od rzetelnych informacji. Zawierają zdjęcia, zrzuty ekranu, wypowiedzi rzekomych ekspertów, a nawet logotypy znanych firm czy instytucji. Nierzadko pojawiają się w nich również konkretne daty, nazwiska i statystyki, które mają uwiarygodnić przekaz. Nie bez znaczenia jest także to, że wiele takich treści trafia do nas za pośrednictwem rodziny lub znajomych. Ufając nadawcy, rzadziej zastanawiamy się nad wiarygodnością samej informacji.
Dlaczego klikamy, wierzymy i udostępniamy?
Fake newsy bazują przede wszystkim na emocjach. Ich twórcy wiedzą, że kiedy coś nas zezłości, przestraszy albo zasmuci, to zareagujemy szybciej i podejdziemy do danej treści mniej krytycznie. Dlatego często pojawiają się w nich sensacyjne wiadomości, np. o śmierci znanej osoby, rzekomych nowych przepisach czy zagrożeniach dla zdrowia. W takich momentach, kiedy emocje biorą górę, często zapominamy o sprawdzeniu źródła czy o zweryfikowaniu danej informacji w chociażby jeszcze jednym portalu. Nie pomagają nam w tym też media społecznościowe, na których algorytmy promują treści wzbudzające zaangażowanie. Zasada jest prosta: im więcej emocji wywołuje post, tym większa jest szansa, że dotrze do większej ilości osób.
Anatomia fake newsa – co widzimy, co czujemy i co warto sprawdzić
Teoria to jedno, ale fałszywe i zmanipulowane treści najlepiej zrozumieć na konkretnych przykładach. Choć dotyczą różnych tematów i często służą różnym celom – od dezinformacji po oszustwa – często wykorzystują te same mechanizmy. Zobaczmy, dlaczego tak łatwo w nie uwierzyć i jak można było zweryfikować je w zaledwie kilka minut.
Historia 1. 150 ton ziemniaków zniknęło z pola przez jedną plotkę
Źródło: polsatnews.pl.
Co widzimy:
- Informację, że z pola w Dąbrowicy zniknęło 150 ton ziemniaków.
- Plotkę, według której właściciel miał oddać ziemniaki za darmo, ponieważ nie opłacało się ich sprzedać.
- Mieszkańców przyjeżdżających z workami, reklamówkami, a nawet traktorami, aby zabrać warzywa.
Co czujemy:
- Ekscytację i poczucie wyjątkowej okazji.
- Presję, że trzeba działać natychmiast, zanim inni zabiorą wszystko.
- Przekonanie, że skoro „wszyscy jadą”, to informacja musi być prawdziwa.
Dlaczego to działa:
- Plotka rozprzestrzeniła się błyskawicznie, bez sprawdzania jej źródła.
- Informacja wydawała się wiarygodna, ponieważ na miejscu rzeczywiście leżały ziemniaki.
Jakie były konsekwencje:
- Właściciel poniósł straty szacowane na około 60 tysięcy złotych.
- W ciągu jednego dnia z pola zniknęło około 150 ton ziemniaków.
- Po ujawnieniu prawdy część mieszkańców zaczęła oddawać zabrane ziemniaki.
- Właściciel zapowiedział zgłoszenie sprawy do prokuratury, jeśli szkoda nie zostanie dobrowolnie naprawiona.
Jak można to sprawdzić?
- Sprawdź, czy informacja pochodzi z oficjalnego źródła.
- Poszukaj potwierdzenia w kilku wiarygodnych mediach.
- Nie opieraj się wyłącznie na wiadomościach od znajomych ani na tym, że „wszyscy tak mówią”.
Historia 2. Rzekomy związek aktorów ze znanego serialu Netflixa „Outer Banks”
Źródło: X, profil @jiarasafeport.
Co widzimy:
- Zrzut ekranu przedstawiający rzekome posty z Instagrama dwojga aktorów (Madison Bailey i Drew Starkey).
- Zdjęcia sugerujące, że para świętuje rocznicę związku.
- Wpis opublikowany w serwisie X, który przedstawia tę informację jako prawdziwą.
Co czujemy:
- Zainteresowanie życiem prywatnym znanych osób.
- Radość lub ekscytację, jeśli kibicujemy tej parze.
- Zaskoczenie, ponieważ oboje aktorów miało swoich partnerów, a sami byli jedynie przyjaciółmi z planu zdjęciowego.
- Przekonanie, że skoro widzimy zrzuty ekranu z Instagrama, informacja musi być prawdziwa.
Dlaczego to działa:
- Zrzuty ekranu sprawiają wrażenie autentycznych i wiarygodnych.
- Informacja dotyczy znanych osób, dlatego szybko przyciąga uwagę i jest chętnie udostępniana.
- Wielu odbiorców nie sprawdza, czy takie posty rzeczywiście znajdują się na oficjalnych profilach aktorów.
Jakie były konsekwencje:
- Fałszywa informacja błyskawicznie rozprzestrzeniła się w mediach społecznościowych.
- Wielu użytkowników uwierzyło, że aktorzy są parą i świętują rocznicę związku.
- Plotka mogła wpłynąć na prywatność aktorów i ich prawdziwych partnerów oraz wprowadzić odbiorców w błąd.
Jak można to sprawdzić?
- Wejdź na oficjalne profile aktorów w mediach społecznościowych.
- Sprawdź, czy posty widoczne na zrzucie ekranu rzeczywiście zostały opublikowane.
- Nie zakładaj, że zrzut ekranu jest dowodem – można go łatwo spreparować.
Historia 3. Fałszywy Brad Pitt i oszustwo na 830 tysięcy euro
Co widzimy:
- Wiadomości rzekomo wysyłane przez Brada Pitta i członków jego rodziny.
- Zdjęcia oraz nagrania wyglądające na autentyczne (w rzeczywistości wygenerowane przy użyciu sztucznej inteligencji).
- Prośby o pomoc finansową uzasadniane rzekomą chorobą i problemami finansowymi aktora.
Co czujemy:
- Współczucie wobec osoby, która potrzebuje pomocy.
- Ekscytację ze względu na kontakt ze sławną osobą.
Dlaczego to działa:
- Oszuści przez wiele miesięcy budowali zaufanie i relację z ofiarą.
- Wykorzystali materiały wygenerowane przez sztuczną inteligencję, które wyglądały wiarygodnie.
- Manipulowali emocjami, stopniowo skłaniając ofiarę do podejmowania kolejnych decyzji finansowych.
Jakie były konsekwencje:
- Przez oszustwo kobieta straciła ponad 800 tysięcy euro.
Jak można to sprawdzić:
- Zachowaj ostrożność, jeśli popularna osoba kontaktuje się z Tobą prywatnie.
- Nigdy nie przesyłaj pieniędzy osobie, którą znasz wyłącznie z internetu.
- Zweryfikuj informacje na oficjalnych profilach celebryty lub w wiarygodnych mediach.
- Zwróć uwagę, czy rozmówca nie unika rozmowy na żywo.
- Pamiętaj, że zdjęcia, filmy i wiadomości wygenerowane przez sztuczną inteligencję mogą wyglądać bardzo wiarygodnie, ale nie są dowodem na autentyczność.
Test 5 pytań, zanim udostępnisz informację
Pamiętajmy o jednej, ale bardzo ważnej rzeczy – nie musimy być ekspertami od weryfikacji informacji. Wystarczy, że będziemy bardziej świadomi, a przed kliknięciem przycisku „Udostępnij” zadamy sobie pięć prostych pytań.
- Kto opublikował tę informację?
- Czy treść wywołuje bardzo silne emocje lub zachęca do natychmiastowego działania?
- Czy poza zdjęciem, zrzutem ekranu lub nagraniem istnieją inne dowody potwierdzające tę informację?
- Czy o tej samej informacji piszą również inne rzetelne media?
- Co się stanie, jeśli udostępnię tę wiadomość, a okaże się nieprawdziwa?
Jeśli nawet jedno z tych pytań budzi nasze wątpliwości, to warto poświęcić kilka minut na sprawdzenie informacji. Taka weryfikacja może uchronić nas przed szerzeniem dezinformacji.
Zatrzymaj. Pomyśl. Sprawdź.
Internet to skarbnica wiedzy, zapewnia nam dostęp do dużej ilości informacji, ale równocześnie ułatwia rozpowszechnianie się fake newsów. Dlatego obecnie tak ważna jest umiejętność krytycznego myślenia i weryfikowania treści, zanim w nie uwierzymy. Pamiętajmy przede wszystkim, żeby zachować w tym wszystkim zdrowy rozsądek, bowiem nie chodzi o to, żeby nie ufać nikomu, ale by poświęcić minutę na weryfikację źródła i nie dokładać kolejnej cegiełki do szerzenia dezinformacji w sieci.
Do takiego świadomego korzystania z internetu zachęca projekt Fundacji NeuroN „Zatrzymaj. Pomyśl. Sprawdź.”. Jego celem jest nie tylko zwiększenie świadomości, ale przede wszystkim nauczenie konkretnych umiejętności potrzebnych do bezpiecznego poruszania się w świecie informacji. Warto pamiętać, że odpowiedzialne kliknięcie może mieć większe znaczenie, niż nam się wydaje. Bądź świadomym odbiorcą – zadawaj pytania i weryfikuj informacje, których nie jesteś pewien.
Bibliografia:
1. A. Ładna., K. Kamiński, K. Rosłaniec, A. Wrońska, M. Błażej, A. Jankiewicz, F. Konopczyński, M. Nawrot, Nastolatki. Raport z ogólnopolskiego badania uczniów i rodziców – raport badawczy, https://www.nask.pl/magazyn/nastolatki-raport-z-ogolnopolskiego-badania-uczniow-i-rodzicow [data dostępu: 4.09.2026].
2. https://neuronfoundation.com/zatrzymaj-pomysl-sprawdz/ [data dostępu: 4.09.2026].
